Geneeskruiden
theriak

                      theslangthekruid

Theriak  is een geneesmiddel dat al 20 eeuwen heeft stand gehouden en dat gold als het beste en meest universele antidotum (tegengift), met buitengewone geneeskracht. 

De geschiedenis ervan gaat terug tot omstreeks honderd jaar voor onze jaartelling, waar in het koninkrijk Pontus aan de Zwarte Zee, de Griekse koning Mithridates VI (I32-63 voor Christus) zo bevreesd was door zijn vijanden te worden vergiftigd, dat hij elke dag een weinig vergift (antidotum Mithridaticum) innam om zijn lichaam er aan te wennen en daardoor immuun te worden. De recepten probeerde hij uit op gevangenen die hij daartoe eerst liet vergiftigen. Uiteindelijk kwam hij uit op op een middel dat bestond uit 54 verschillende kruiden, met nog andere bestanddelen als honing en wijn. Hij gebruikte dit middel regelmatig. Toen hij een veldslag van zijn eigen zoon verloor wilde hij zich het leven benemen met vergif. Hiervoor was hij echter immuun voor geworden. Ten leste raad gaf hij toen opdracht aan zijn lijfwacht om hem te doden met het zwaard.

Hij had  het middel samengesteld  uit vijfenvijftig verschillende grondstoffen, dat bekend werd als het Ántidotum Mithridaticum'. Keizer Nero (37-68 na Christus), die door eenzelfde vergiftigingsvrees werd beheerst, liet zijn lijfarts Andromachus het voorschrift van Mithridates verbeteren. Er werd meer opium toegevoegd en één van de belangrijkste nieuwe bestanddelen was vers addervlees. Dit preparaat van vieren- zeventig verschillende grondstoffen is algemeen bekend als  'Theriak' (afgeleid van het Griekse woord 'therion' -wild, giftig dier).Opgezweepte giftige slangen, gevoed met venkel, werden in heet water gekookt. Het gekookte slangenvlees werd met geroosterd brood en de tientallen kruiden en nog andere stoffen in een vijzel gemengd, gedroogd en dan in een soort tabletvorm gedrukt.

Het middel werd een universeel medicijn tegen allerlei besmettelijke ziekten, in het bijzonder tegen de pest. De kostbare en vaak moeilijk te verkrijgen grondstoffen maakten het verleidelijk voor de bereiding goedkopere simplicia te gebruiken . 0ok kochten de apothekers vervalste ingrediënten, weliswaar veelal te goeder trouw, want de identiteit en kwaliteit van de uit verre landen afkomstige produkten waren moeilijk te controleren. Vooral het belangrijkste bestanddeel addervlees moest van optimale deugdelijkheid zijn en niet te oud.

Zekerheid hieromtrent had men als  het uit Venetië werd betrokken, waar men het in de vorm van koekjes (trochisci de viperis -adderkoekjes verkocht De Venetiaanse drogisten kweekten de dieren in hun 'slangentuinen', om altijd verse voorraad te hebben. Deze adderkoekjes moesten bovendien zijn voorzien van een certificaat van echtheid, afgegeven door de Venetiaanse doktoren. In De Amsterdammer Apotheek van I682 wordt opgemerkt dat de Theriak zo vaak werd vervalst dat 'daarom elke apotheker die zelfs moet maken'. 

Het dikwijls voorkomende bedrog had tot gevolg dat, in het belang van de volksgezondheid, de overheid zich met de theriakbereiding ging bemoeien. Te Utrecht, Den Haag, Amsterdam en Delft bijvoorbeeld gebeurde dit onder toe zicht van de stadsdoctoren, of van een speciale commissie. In Den Haag ging de openbare theriakbereiding met de nodige ceremoniën gepaard Niet alleen deskundige autoriteiten, maar ook de bevolking woonde deze belangrijke gebeurtenis bij. Blijkbaar wilde een ieder zich ervan overtuigen, dat men bij ziekten of epidemieën volledig op de Theriak kon vertrouwen. 

In een kamer die wel een receptiezaal leek, stonden de ruim zeventig simplicia op schalen uitgestald Het fijnmaken van de ingrediënten was het werk van de 'stamper', die de stoffen in een vijzel tot een voldoende graad van fijnheid 'stampte'. Hier waren soms wel acht dagen voor nodig, reden voor een extra uitkering aan deze ijverige man úyt consideratie van syn armoede en naerstigheid'. Daarna werd alles zorgvuldig gemengd. Het was niet alleen belangrijk dat de grondstoffen van onberispelijke kwaliteit waren, maar ook dat deze volgens bepaalde 'regelen der kunst' werden gemengd. Na afloop van de gehele ceremonie was er een gezamenlijke maaltijd.

Het bleek niet altijd mogelijk de theriak, bereid volgens het originele voorschrift, met al die kostbare en zeldzame grondstoffen, in voorraad te hebben Vandaar dat er ook andere, eenvoudiger recepten in omloop kwamen en dat Lobelius, de beroemde botanicus en stadsgeneesheer van Middelburg, voorstelde om in plaats van addervlees het vlees van een egel te verwerken. In de latere farmacopees werd het oorspronkelijke voorschrift steeds eenvoudiger.

In die van Leeuwarden uit  het jaar I712 waren nog slechts negentien ingrediënten vereist en de Nieuwe Amsterdamse Apotheek van 1795 geeft het voorschrift met nog maar vier bestanddelen. Het eenvoudige Theriaca Diatesseron'uit de Haagse farmacopee van I758, ook een alternatief voor de originele theriak, werd te Bodegraven in de twintigste eeuw nog steeds in de apotheken verkocht, vooral aan boeren voor het vee In de laatste helft van de negentiende eeuw werd theriak, verpakt in ronde blikken doosjes, van Amsterdam naar Japan verzonden door de firma D'Ailly.

En wie vandaag nog eens kennis wil maken met de zegenende werking van dit middel moet in Rome een bezoek brengen aan de Farmacia di Santa maria della Scala, de nog steeds bestaande apotheek van de karmelieter monniken waar men nog de teriaca waarin 26 bestanddelen zijn verwerkt, verkoopt. Nu echter wordt het aanbevolen tegen de kwalen van onze tijd, slapeloosheid, nervositeit en onrust !!!!

 
terug naar overzicht
terug naar startpagina terug naar krataus